نويسنده: مژگان جعفري- بر گرفته از روزنامه ایران پانزدهم اسفند ۸۶
* كرمان، جاده شهداد، يك صبح دل انگيز بهاري ميني بوس سفيد در حال حركت است. پهنه جاده خلوت و تنها صداي موتور خودرو را در خود بازمي تاباند. مسافران ميني بوس كه به هواي ديدار نوروزي به كرمان آمده اند صبح زود بار و بنه خود را بسته و راهي منطقه اي شده اند كه توصيف آن را بار ها شنيده و خوانده اند. دل در دلشان نيست، هيچ كدامشان تاكنون به آن منطقه نرفته اند. به سفارش محلي ها توشه راه را به اندازه اي كه كفايتشان كند، برداشته اند. مقصدشان اما برخلاف ديگر مناطق مرسوم گردشگري نيست. مقصد، شهر خيالي يا شهر ارواح است؛ نامي كه محلي ها و بومي ها بر منطقه شهداد و كلوت هايش گذاشته اند. آخر نه اين كه آنجا هيچ انساني ياراي زيستن ندارد، پس حتماً منزلگاه ارواح و موجودات ناشناخته است. افق جاده سفر درازي را نشان مي دهد با سختي هايي كه شايد ديگر مناطق تفريحي و گردشگري نداشته باشند. مقصد كوير است و آنچه مي خواهد، عشق است و ماجراجويي. بايد دل را به طبيعت زد و خود را بدان سپرد؛ قايقي است كه نبايد در آن پارو زد، خودش مي داند مسافرش را كجا ببرد. اين همه آن چيزي است كه دل ماجراجوي مسافران ميني بوس را به اين منطقه خشك و بي آب و علف كشانده. كوير و دنياي اسرارآميزش آنچنان مسافران را سرزنده كرده كه براي ديدن آنچه در آن هست، لحظه مي شمارند و دل در دلشان نيست.
«آثار شهركلوت ها از غرايب طبيعت است. هنگام عبور از اين نقاط مخروبه، شخص تصور مي كند كه از وسط قلاع وقصرهاي جن و پري مي گذرد. اين ابنيه اي كه طبقه طبقه روي هم بنا شده و گويا اشخاصي وراي بني نوع انسان در ساختمان آن دخيل بوده اند. اشكال عبادتگاه ها، اهرام، برج ها و قلعه هاي بزرگي را درنظر انسان مجسم مي كنند وبدون اغراق از مشاهده آنها شخص به خود مي لرزد». اين جمله اي است كه يكي از مسافران در كتاب يكي از شرق شناسان عهد قاجار خوانده و وي را از پايتخت بدانجا كشانده تا با يكي از عجايب طبيعت رو در رو شود. كوير زيباي لوت با شهداد و كلوت هايش منتظر است.
از اينجا به بعد را از زبان يكي از مسافران ميني بوس بخوانيد: آرام آرام به منطقه شهداد نزديك مي شديم. شنيده بوديم كه در كوير كمپي را برپا ساخته اند و مي توان آنجا اتراق كرد و از كويرنوردي لذت برد. زماني كه به منطقه كلوت ها رسيديم با چنان منظره زيبايي روبه رو شديم كه در باور نمي گنجيد. باران و باد چنان مهندسي كرده بودند كه چشم بشر را خيره مي كرد. از زيبايي آنجا بسيار شنيده بوديم اما آنچه مي ديديم گنجايشي بالاتر از خيال آدمي مي خواست. كلوت ها همچون برج هايي بزرگ كه در شهرهاي سربرآورده اند، در كويري كه هيچگاه منزلگاه آدمي نبوده و از دست اندازي وي بركنار بوده، به مهندسي باد هر يك متفاوت تر از ديگري چشم اندازي را شكل داده بودند كه تصور مي كرديم براي ساخت هر يك از آنها طرحي جدا درانداخته اند. پس از گشت و گذاري طولاني به سمت كمپ راهي شديم تا بتوانيم خستگي در كرده، آب و غذايي بخوريم. سفر به اندازه اي جالب و رؤيايي بود كه فكر تمام شدن توشه راهمان نبوديم. به كمپ كه رسيديم فقط توانستيم آب بخوريم، يعني تمام موجودي آنجا. قرار بود شب آنجا بمانيم اما گفته بودند شب هاي كوير لوت بسيار سرد است و چون تصور مي كرديم در كمپ امكان اقامت شبانه است با خود چيزي نياورده بوديم، اما كمپ و آلاچيق هايش وسيله اي براي اقامت شبانه نداشتند. افراد گروه گرسنه بودند، تصميم گرفتيم به شهر شهداد برويم و غذايي بخوريم. آنجا كه رسيديم تنها رستوران شهر كه متعلق به شهرداري بود غذا نداشت و در هيچ جاي شهر نتوانستيم غذاي مناسبي پيدا كنيم. ناچار گرسنه و خسته از سفر به كرمان بازگشتيم و نزديكي هاي غروب بود كه توانستيم ناهاري بخوريم! حتي در تمام مسير يك مجموعه سرويس بهداشتي نبود. تصور كنيد چه سفري داشتيم.
اين بخشي از خاطرات سفر يكي از بي شمار كساني است كه با ولع بسيار به مناطق كويري كشور مسافرت مي كنند و آنچه پس از آن نقل مي كنند، زيبايي هاي طبيعت است و البته در كنار آن كمبود آزاردهنده امكانات؛ امكاناتي در حد يك وعده غذايي و سرويس بهداشتي در مسير يا چادري و كمپي مناسب براي چند ساعتي اقامت مناسب و در كويرهاي زيبا و كم نظير ايران.
* كويرهاي ايران، نمايشگاهي از زيبايي ها
بيش از يك سوم سرزمين ايران را مناطق بياباني و كويري پوشانده و اين پديده طبيعي شرايط ويژه اي براي اين كشور ايجاد كرده است. كويرهاي ايران ويژگي هايي دارند كه در هيچ جاي دنيا نمي توان همساني براي آنها يافت. يكي از مهمترين بهره هايي كه مي توان از اين نعمت خدايي برد، توسعه صنعت گردشگري در اين عرصه است؛ تجربه اي كه ديگر كشورهاي بياباني و نيمه بياباني دنيا داشته و بهره ها برده اند. جشنواره هاي كوير، تورهاي سكوت در كوير، تماشاي ستارگان، زنده كردن داستان هاي هزار و يك شب در كوير، ديدار از شن هاي روان، شترسواري و تورهاي بهاري بيابان و كوير برنامه هايي هستند كه مي توان با برگزاري آنها گردشگران و مسافران فراواني را به بيابان و كوير كشاند.
يكي از كارشناسان برجسته گردشگري در اين باره مي گويد: يكي از مهمترين منابع موجود كه با كمترين سرمايه گذاري و هزينه قابليت بهره برداري را براي بخش هاي تورگرداني كشور در بخش هاي داخلي و خارجي دارد، بيابان ها و كويرهاي ايران است. تنوع منحصر به فرد بيابان هاي ايران و ساختار پوشش گياهي، چشم اندازها، رخ نمون ها و همچنين اثرات بي نظير عامل فرسايش بادي و آبي در بيابان هاي كشور يكي از بهترين مناطق طبيعي و توريستي را پديد آورده است. در كنار پوشش گياهي جذاب، حيات جانوري ويژه اي با توجه به تنوع آب و هوايي ايجاد شده كه پستانداران، پرندگان و خزندگان خاص اين سرزمين را همچون يوزپلنگ و گورخر ايراني و پرندگان شكاري مانند گونه هاي عقاب ها و بازهاي شكاري در خود جاي داده است. وي مي افزايد: در كنار اين مناطق بياباني، سرزمين هاي كويري شكل گرفته است كه كاملاً از پوشش گياهي عاري بوده، سرزمين هايي لم يزرع با تبخير بيش از ميزان بارش در سال و اختلاف درجه حرارت تا يكصد درجه ميان روز و شب است. از ديگرچشم انداز ها و جاذبه هاي كوير ها و بيابان هاي ايران ويژگي هاي ژئوتوريسم جاذبه ها و چين خوردگي هاي زمين است كه مي توان به كلوت ها، تپه هاي مارني و پديده هاي بياباني جزيره قشم اشاره كرد. اين چشم اندازهاي زمين، بسيار مورد توجه گردشگران حرفه اي جهان، علاقه مندان به علوم زمين، استادان و دانشجويان اين حوزه است و مي تواند منبع درآمدي مناسب باشد.
به گفته وي بيشتر گردشگراني كه براي ديدار از محيط هاي طبيعي بويژه مناطق طبيعي و كوير ها سفر مي كنند حافظ طبيعت بوده و كمترين استهلاك و هزينه را براي كشور دارند و به دنبال هتل هاي لوكس و سرويس هاي خدماتي ويژه نخواهند بود، از اين رو براي جذب اينان به سرمايه گذاري ويژه نيازي نيست و فقط بايد اطلاع رساني و تبليغات فراواني كرد.
آيا تاكنون توانسته ايم از اين منبع بيكران بهره اي ببريم به اعتقاد بسياري از كارشناسان، خير. چرا نتوانسته ايم
وي مي گويد: ضعف عمده ما در توسعه تورهاي اكوتوريستي و بيابان گردي عدم شناسايي اين منابع و تعريف تور براي گردشگران خارجي است. اساساً در اين حوزه به درد انجام كارهاي كليشه اي دچار شده ايم و تصور مي كنيم فقط بايد براي جذب گردشگر براي مناطقي چون شيراز و اصفهان برنامه ريزي كرد، در حالي كه گردشگران مناطق كويري كمترين هزينه و چالش فرهنگي را براي كشورمان دارند. اين بخش متولي مشخصي ندارد و موضوع بين چند دستگاه و سازمان ر ها شده، دست به دست مي شود. به همين دليل تور ها با مشكلات فراواني روبه رو مي شوند. همچنين آژانس هاي تورگرداني متخصص براي چنين كارهايي آموزش نداده ايم كه اختصاصاً در اين حوزه كار كنند و بيشتر آنها در همان زمينه هاي پيشين مانند تورهاي زيارتي، تهران، اصفهان و شيراز فعالند.
*گرمترين نقطه كره زمين، اسرارآميز اما بدون گردشگر
هسته كوير لوت گرمترين نقطه كره زمين است. بزرگ ترين ناحيه جمعيتي دشت لوت، شهداد است كه در گذشته هاي دور به آن خبيص مي گفتند. دره سيرچ و ناحيه مسكوني آن به همين نام يكي از زيباترين چشم اندازهاي سر سبز حاشيه اين دشت اسرار آميز است.
دايرة المعارف ويكيپديا دشت لوت را نمايشگاهي طبيعي از شگفت انگيزترين عوارض بياباني دنيا مي داند كه بزرگ ترين شهر كلوخي جهان (منطقه كلوت ها)، مرتفع ترين هرم هاي ماسه اي دنيا (مرتفع ترين هرم هاي شناخته شده دنيا در صحراي ليبي حداكثر ۳۰۰ متر ارتفاع دارند اما در لوت ارتفاع برخي هرم ها گاه به ۴۸۰ متر هم مي رسد)، ۴۰ مخروط آتش فشان كواترنر، پهنه هاي وسيع ماسه و ريگ با طيف رنگي قهوه اي روشن تا خاكستري و سياه و پهنه هاي شني مواج برخي از پديده هاي اين نمايشگاه بي نظير هستند.
كلوت ها به خندق هاي بسيار عظيمي گفته مي شود كه محصول فرسايش آبي و بادي است و به عنوان پديده اي بي نظير در دنيا شناخته شده است.
اين شهر كلوخي درفاصله ۴۰ كيلومتري شرق و شمال شرق شهداد قرار گرفته و طول متوسط آن ۱۴۵ كيلومتر، عرض متوسط آن ۸۰ كيلومتر و مساحت آن بيش از ۱۱هزاركيلومترمربع است كه از بزرگ ترين شهرهاي دنيا، بزرگ تر است و از آن مي توان به عنوان بزرگ ترين شهر بي جمعيت جهان نام برد. اين شهر پرجاذبه از گذشته مورد توجه بوده است و تعدادي از جهانگردان به توصيف آن پرداخته اند.
كلوت ها، شهري كه به دست باد و باران ساخته شده است از دور به خرابه هاي شهري بزرگ مي ماند كه توصيف هاي گوناگوني از آن شده است. قديم تر ها بوميان بر آن بودند كه منطقه كلوت ها شهر ارواح يا است. يكي دو سال پيش شايعه شد كه در يكي از جنگل هاي جنوب شرق آسيا موجود غول نمايي ديده شده است. پس از چند روز از گسترش شايعه، سيل گردشگران بود كه به آن منطقه سرازير شد و درآمدي كه از اين راه نصيب آن منطقه شد، باور نكردني بود. در پايان هم مشخص شد كه شايعه اي بيش نبوده است. در ايران پديده كوير لوت، بويژه منطقه شهداد و كلوت هايش چنان آدمي را مسحور مي كند كه واقعيت موجود را خيال و هم تصور مي كند، اما نتوانسته ايم زمينه اي براي جذب گردشگران در آنجا فراهم كنيم.
*تقريباً هيچ امكاناتي براي كويرنوردان نداريم
محمد علي فياضي معاون كميته ملي طبيعت گردي مي گويد: گروهي از گردشگران ماجراجو كه تجربه كردن سختي ها را دوست دارند همواره كوير را به عنوان مقصد بر مي گزينند. بسياري از كشور ها از اين نعمت درآمدهاي بسياري به دست مي آورند. به عنوان نمونه كشور تونس سالانه ۳ ميليارد دلار از گردشگري بيابان درآمد دارد. امروزه بيابان گردان و كوير نوردان بسياري از شيوه هاي سنتي گذشته را باز زنده كرده اند كه مي توان به شترسواري اشاره كرد.
وي مي افزايد: كويرهاي ايران ويژگي هايي دارند كه در هيچ جاي دنيا نمي توان همساني براي آنها يافت. دماي كوير شهداد كه در كوير بزرگ لوت قرار گرفته است بسيار بالاتر از صحراهاي ليبي و آفريقا است. شهداد تنها منطقه اي در كره زمين است كه حيات در آن وجود ندارد و هيچ اثري از حيات گياهي و جانوري در آن نمي بينيم. كويرشناسان بزرگ برآنند كه حتي باكتري هم در كوير شهداد نمي زيد.
به گفته اين كارشناس كوير اكنون در دنيا فعاليت هاي تفرجي فراواني در بيابان ها و كوير ها تعريف شده است كه گردشگران فراواني را جذب مي كند. پياده روي، دوچرخه سواري، موتور سواري، اسكي روي تپه هاي ماسه اي، رالي هاي خودرو روي تله ماسه ها، پرواز با گلايدر و پاراگلايدر، بالن سواري، ديدار از قنات ها، رصد ستارگان و ديدن جانوران در شب تنها بخشي از اين فعاليت ها است.
وي مهمترين عامل گسترش نيافتن گردشگري كوير در ايران را نبود امكانات زيربنايي براي آسايش گردشگران مي داند و تصريح مي كند: آژانس هاي توريستي در حوزه طبيعت گردي محدودند، كار در حوزه طبيعت مشكل و تخصصي است و همه آژانس ها نمي توانند وارد آن شوند. افراد آموزش ديده كمي هم در اين زمينه وجود دارند. تجهيزات و امكانات زيرساختي مناسبي از گذشته در اين عرصه تدارك ديده نشده است و مي توان گفت كه تقريباً هيچ چيز قابل توجهي در اين زمينه نداريم.
وي عوامل موفقيت كشورهايي چون ليبي، الجزاير، مراكش، مصر، استراليا، چين، شيلي و امارات در گردشگري كوير و بيابان گردي را وجود امكانات ياد شده مي داند و مي افزايد: كميته ملي طبيعت گردي در يكي، دو سال گذشته مطالعات كوير را شروع كرده و قراردادهايي براي اين كار تنظيم شده است. ۱۷ استان كويري كشور در اين مطالعات مورد توجه قرار مي گيرند. كويرهاي شهداد و مرنجاب به عنوان دو سايت و منطقه پيشتاز در نظر گرفته شده اند. همچنين محوري كويري در برگيرنده چهار استان قم، تهران، اصفهان و سمنان تعريف شده كه از قصر بهرام و كاروانسراي قصر گچين آغاز شده و با گذر از حوض سلطان به كوير مرنجاب مي رسد. قرار است پس از انجام مطالعات، امكانات مناسب براي گسترش كويرگردي در اين محور مستقر شود.
